fbpx
Site logo

Wełna – cudowne włókno

Cześć! Dzisiaj chcemy Wam powiedzieć trochę o wełnie 🐑 Z wpisu dowiecie się między innymi, jak zbudowana jest wełna i jakie ma właściwości, a także poznacie jakie są jej rodzaje 🧶

Wełna to włókno pochodzące z naturalnej okrywy włosowej różnych zwierząt, głównie owiec, ale także kóz, alpak, wielbłądów i królików  🐰 Pozyskiwana jest przez strzyżenie runa (np. owce), zbieranie sezonowo liniejącej okrywy (np. wielbłądy) lub wyczesywanie (kozy, króliki) 

Na właściwości i jakość wełny wpływają takie czynniki jak grubość włókien (im cieńsze włókna, tym delikatniejsza wełna), ich kolor i wytrzymałość, długość runa, stopień karbikowatości. Te cechy różnią się w zależności od gatunku zwierzęcia, a także jego rasy. Rasy zwierząt szczególnie cenionych za wełnę wysokiej jakości występują w regionach
o chłodnym klimacie i trudnych warunkach pogodowych (np. owce szetlandzkie i islandzkie, kozy kaszmirskie). Przemysł wełniany mocno rozwinął się w Wielkiej Brytanii, jednak obecnie największym producentem wełny, zwłaszcza merino, jest Australia 🦘

Budowa włókien wełny

Wełna to włókno białkowe złożone głównie z keratyny, z dodatkiem lipidów (jak np. lanolina u owiec). Podobnie jak ludzkie włosy, włókienka składają się z przylegających do siebie łusek.

Charakterystyczną cechą strukturalną wełny jest karbikowatość, czyli falistość
i symetryczne skręcanie włosa na całej jego długości w określoną formę, tzw. karbiki.
Ta cecha umożliwia przędzenie poszczególnych włókien w jedną spójną nić, a także spilśnianie. Od karbikowatości wełny zależy więc ocena jakości przędzy i klasy włókna 

Właściwości wełny i jej włókien

Higroskopijność

Wełna bardzo dobrze pochłania wodę. Budowa włókienek nadaje wełnie charakterystyczne cechy użytkowe: powierzchnia włoska, pokryta lanoliną, jest hydrofobowa (odpychająca wodę), zaś rdzeń jest higroskopijny (przyciągający wodę). Dzięki temu wełna świetnie pochłania wilgoć, odprowadzając ją do wnętrza włókien. Powierzchnia materiału pozostaje sucha, zapobiegając podrażnieniom i wysypkom
(co mogłoby wystąpić np. w ubraniach poliestrowych, gdzie pot zostaje na skórze) 🥵

W wilgotnych klimatach, np. na irlandzkich wyspach Aran, celowo pozostawiano przy obróbce wełny więcej naturalnej lanoliny, uzyskując trudno przemakalną wełnę na odzież dla rybaków. Ta substancja, oprócz wilgoci, pomaga też odpychać brud. Te właściwości powodują, że wełna świetnie nadaje się na odzież outdoorową, pieluchy wielorazowe, bieliznę sportową, czapraki dla koni 🐴

Bakteriostatyczność

Naturalne właściwości wełny chroniącej zwierzęta przed czynnikami zewnętrznymi,
a także zawartość lanoliny hamują rozwój bakterii na włóknach. Dzięki temu odzież dłużej pozostaje świeża. Odprowadzany ze skóry pot odparowuje, nie pozostawiając nieprzyjemnego zapachu. Można więc prać ją rzadziej niż np. odzież bawełnianą czy syntetyki, na których gromadzą się bakterie. Do szybkiego odświeżenia ubrania można użyć parownicy 🌫

Termoizolacja

Wełna jest bardzo lekkim materiałem o wspaniałych właściwościach cieplnych. Dzięki karbikowatej strukturze w nici splecionej z pojedynczych włókienek znajdują się mikroskopijne kieszonki powietrza, tworzące warstwę izolacyjną. Zapewnia komfort termiczny w dużym zakresie temperatur. Polegano na niej nie tylko w klimacie zimnym
i wilgotnym, ale też upalnym i suchym, gdzie wełniane okrycia izolowały ludzi od piekącego upału. Jest idealna na ciepłe płaszcze, zimowe akcesoria oraz wszelkiego rodzaju odzież użytkową. Ze względu na dużą oporność cieplną trudno się pali. Jest wykorzystywana na koce gaśnicze, mundury, odzież roboczą np. dla strażaków 🔥

Spilśnianie

Ze względu na karbikowatą i łuskowatą budowę materiał może ulec spilśnieniu, czyli zbiciu w zwartą masę włókienek zahaczonych o siebie nawzajem. Ta właściwość jest wykorzystywana w produkcji filcu, wełny parzonej i sukna. Tkaniny mogą być poddawane procesowi wykończeniowemu zwanemu folowaniem (fulling). Może być także niepożądana, gdy z powodu naturalnej tendencji do spilśniania gotowa odzież ulegnie sfilcowaniu. Spilśnianie powodują dwa czynniki tarcie i temperatura.

Samo tarcie wykorzystywane jest w procesie filcowania na sucho. W warunkach domowych przypadkowo może dojść do sfilcowania na mokro: połączenie gorącej wody
i pocierania (np. pranie w bardzo wysokiej temperaturze, suszenie w suszarce elektrycznej). Spilśnienie może także wystąpić bez udziału tarcia, z powodu samego skoku temperatury. Tak dzieje się, gdy po praniu w gorącej wodzie wypłuczemy wełnę w wodzie zimnej.

Uczulenie na wełnę

U niektórych osób przy noszeniu wełny, zwłaszcza bezpośrednio na skórze, może pojawić się podrażnienie. Alergenem może być lanolina znajdująca się w wełnie owczej, jednak prawdziwe alergie tego typu są bardzo rzadkie. Zwykle winę za podrażnienie skóry, które odczuwamy jako uczulenie, ponosi szorstka struktura włókien (co odczuwamy jako „gryzące” ubranie). Osoby wrażliwe i dzieci mogą spróbować bardziej miękkich, mniej „gryzących” wełen: wełny jagnięcej, merino, kaszmiru lub alpaki 🧶

Rodzaje wełny

Rozważając różnorodność i bogactwo naturalnych włókien, nie sposób pominąć tematu rodzajów wełny, które odgrywają kluczową rolę w przemyśle tekstylnym. Wełna, będąca elastycznym i trwałym włóknem, posiada liczne odmiany, z których każda charakteryzuje się unikalnymi właściwościami i zastosowaniami. Od wełny owczej, popularnej ze względu na swoją wszechstronność, przez luksusową wełnę merino i delikatną wełnę kaszmirską, aż po ekstrawaganckie włókna, takie jak wełna z lamy czy alpaki, każdy rodzaj wełny ma swoją unikalną historię i specyfikę. 

Wełny owcze

Wełna owcza (wool, Wolle, lana, laine) jest pozyskiwana ze strzyży owiec hodowlanych i ma wszechstronne zastosowanie. Owce mogą być krótkowłose lub długowłose, długość runa zależy od rasy; owce są mniej lub bardziej wełniste. Grubość włókien wełen owczych także jest zróżnicowana, od 20 do 45 mikronów. Wełny cieńsze niż 25 mikronów są używane do wyrobu odzieży, zaś grubsze przeznaczone są do produkcji np. dywanów. Włókna owcze są dość elastyczne i łuskowate, pokryte lanoliną 🐑

Wełna owcza ma największy udział w produkcji wyrobów wełnianych, stąd oznaczenie „wełna” na wyrobie oznacza wełnę owczą. Inne rodzaje wełny są oznaczane przez producentów dodatkowo. Inne rodzaje wełny z runa owiec to:

Jagnięca (lambswool) – wełna jagniąt w wieku około 7 miesięcy. Runo ma długość ok. 50 mm. Ponieważ jagnięta nigdy wcześniej nie były strzyżone, końcówki włókien ich runa są bardzo delikatne. Dzięki temu ubrania z wełny jagnięcej są bardziej miękkie
i przyjemniejsze dla skóry, mniej „gryzą” 🐏

Merino – pochodzi od merynosów, rasy owiec o wyjątkowo delikatnym i miękkim runie. Rasa ta hodowana była dawniej w Hiszpanii, obecnie największymi producentami wełny merino są Australia i Nowa Zelandia. Wełna merynosów ma długie i cienkie włókna (65-115 mm długości, grubość zwykle między 12 a 24 mikrony). Możemy się spotkać
z następującymi oznaczeniami:

  • fine merino to wełna o grubości 18,6-20 mikronów,
  • superfine merino 18,5-15,6 mikronów,
  • ultrafine merino poniżej 15,5 mikrona. Rekordowo delikatna wełna z merynosa miała grubość zaledwie 10 mikronów.

Lopi – wełna owiec islandzkich, przędziona z dwóch rodzajów włókien – zewnętrznej i wewnętrznej okrywy włosowej 🏔

Wełna kozia

Moher (mohair) – wełna pozyskiwana z kóz angorskich, pochodzących z Tybetu, hodowanych także tradycyjnie w Turcji. Długie, lekkie i puszyste włókno ma wysoki połysk, który zawdzięcza budowie włosa kóz angorskich – łuski ściśle przylegają do siebie, dzięki czemu włókienka są wyjątkowo gładkie. Świetnie poddaje się farbowaniu. Wadą moheru jest łatwe mechacenie, gdyż gładkie włókienka nie trzymają się siebie nawzajem tak dobrze jak w przypadku bardziej szorstkich wełen. Często jest stosowany w mieszankach z innymi rodzajami wełen. Dzięki zawartości moheru wyrób jest miękki i bardzo ciepły, zaś dodatki zapewniają lepszą trwałość uprzędzionych włókien 🐐

Kaszmir (cashmere) – luksusowa wełna pozyskiwana przez wyczesywanie podszerstka kóz kaszmirskich, używana od wieków w wyrobach tradycyjnych w Indiach. Kozy żyjące w górskich warunkach Kaszmiru wytworzyły runo wspaniale przystosowane do trudnego klimatu. Dzięki temu kaszmir, miękki, gładki i wytrzymały, ma właściwości termoizolacyjne trzy razy lepsze niż wełna owcza. Grubość pojedynczych włókien to 15-19 mikronów. Kozy kaszmirskie są obecnie hodowane głównie w Chinach i Mongolii, a wyroby z kaszmiru lub jego mieszanek są bardzo często podrabiane 🧣

Wariantem kaszmiru jest pashmina, rodzaj bardzo delikatnej wełny (maks. 16 mikronów) używanej do wyrobu szali kaszmirskich. W języku perskim i urdu pashm oznacza wełnę. Niestety ten termin nie jest do końca regulowany, a producenci szali używają go do sprzedaży szali z kaszmiru, mieszanek kaszmiru i jedwabiu, czasem również podróbek
z wiskozy i innych tkanin nie mających wiele wspólnego z tym luksusowym tradycyjnym wyrobem. 🧵

Wełna wielbłądowatych

Wełna wielbłądzia (camel, camel hair) – pozyskiwana z wielbłądów baktrianów, hodowanych w wielu krajach Azji. Wielbłądy co roku zrzucają starą okrywę włosową, z niej oddzielany jest bardzo miękki podszerstek, który da się prząść. Tradycyjnie tkaniny wielbłądzie były używane do wytwarzania namiotów, dywanów oraz odzieży chroniącej przed upałem. Naturalna wełna wielbłądzia jest w kolorach beżu, złota i brązu, często taka niefarbowana tkanina używana jest na dobrej jakości płaszcze. Producenci tańszych, syntetycznych płaszczy często imitują ich wielbłądzi kolor 🐪

Alpaka (alpaca) – wełna alpaki jest puszysta i ma właściwości podobne do wełny owczej, jednak nie zawiera lanoliny. Dzięki temu zmniejsza się ryzyko reakcji alergicznej. Powierzchnia włókien z alpak jest gładsza niż owcza, włókna mają grubość od ok. 15 do 25 mikronów. Wełna alpaki jest delikatna, lekka i ma wspaniałe właściwości termoizolacyjne – jest produktem luksusowym. Zwierzęta te pochodzą z Ameryki Południowej, gdzie były hodowane od tysięcy lat a jakość ich wełny stale polepszana. Występuje aż w 22 naturalnych kolorach, chociaż może też być farbowana. Polecana dla osób o bardzo wrażliwej skórze, alergików, dla dzieci i niemowląt. W produktach z wełny alpak możemy się spotkać
z terminem baby alpaca – jest to wełna jedynie z wyselekcjonowanych, miękkich włókien podszerstka 🎠

Lama – runo lamy jest bardziej zgrzebne niż alpaki, włókna okrywy wierzchniej są dużo grubsze i są używane do produkcji dywanów i makatek. Z miękkiego podszerstka lamy uzyskuje się wełnę odpowiednią do wyrobu odzieży 🦙

Wikunia – to zwierzę żyjące dziko w Ameryce Południowej prawdopodobnie jest przodkiem udomowionych alpak. Wełnę pozyskuje się z dzikich zwierząt co kilka lat,
a z każdego osobnika uzyskuje się tylko małą ilość okrywy włosowej. Włókienka są niezwykle cienkie i puste w środku, w przeciwieństwie do innych rodzajów wełen. Ich grubość to jedynie ok. 12 mikronów, są to więc jedne z najdelikatniejszych włókien wełnianych na świecie. Z powodu niezwykłych właściwości termoizolacyjnych, delikatności
i trudności pozyskania, wełna wikunii jest trudno dostępnym, luksusowym produktem 🦕

Inne rodzaje wełny

Angora – wełna królików angorskich, pozyskiwana z podszerstka liniejących zwierząt. Króliki angorskie linieją co ok. 4 miesiące. Włókienka są puste w środku, dzięki czemu angora jest niezwykle ciepła. Wełna ta jest bardzo puchata, miękka i jedwabista, mało elastyczna. Bardzo dobrze się spilśnia. Włókien z królika używa się na miękkie filce kapeluszowe. Tendencja do filcowania nie jest pożądana w odzieży, więc angorę najczęściej stosuje się jako uszlachetniający dodatek do bardziej elastycznej wełny owczej, nadający np. swetrom miękkość i puszystość 🐰

W rdzennych kulturach rejonów świata gdzie nie hodowano owiec i kóz, wykorzystywano dostępne włókno takich zwierząt jak wół piżmowy, bizon czy jak. Ciepłą, choć mało elastyczną wełnę można uprząść także z podszerstka długowłosych psów 🐩

Przydatne terminy

🧶 Pure new wool, virgin wool – czysta żywa wełna, wełna dziewicza. To oznaczenie wełny owczej pozyskiwanej przez strzyżenie żywych zwierząt, z włókien nieużywanych nigdy wcześniej. Przeciwieństwem może być recycled wool, reprocessed wool, reused wool.

🧶 Woolmark – zastrzeżony znak towarowy; certyfikat handlowy wskazujący wyrób
z 100% czystej wełny, spełniającej kryteria jakościowe firmy Australian Wool Innovation.

🧶 Superwash (np. Superwash merino) – wełna przystosowana w procesie technologicznym do prania i suszenia w pralkach automatycznych i suszarkach. Chociaż większość wełen można prać w pralce z zachowaniem ostrożności, po włożeniu do suszarki uległyby sfilcowaniu. Wełna superwash jest wygładzona w kąpieli kwasowej, co zmniejsza jej karbikowatość lub pokryta syntetycznym polimerem zapobiegającym spilśnianiu.

🧶 Woolen – typ wełny powstający z krótkoodcinkowej przędzy zgrzebnej,
czyli uzyskiwanej w procesie zgrzeblenia. Miękka i bardziej puszysta od czesankowej; tego typu przędza używana jest na tkaniny i dzianiny zapewniające ciepło, np. sukno, tweed, włóczka na swetry.

🧶 Worsted – typ wełny z przędzy czesankowej, długoodcinkowej i mocno skręconej, dającej tkaniny o wytrzymałej powierzchni i ładnym połysku. Używana na garnitury i odzież wizytową.

🧶 Tweed – zgrzebna tkanina wełniana o skośnym splocie tradycyjnie wytwarzana w Szkocji, Anglii i Irlandii. Tweed kojarzony jest z brytyjskim stylem ze względu na użytkowość w wilgotnym, deszczowym i wietrznym klimacie – jest idealny na odzież outdoorową. Nazwa pochodzi od skośnego splotu (twill weave), została przekręcona na Tweed – nazwę rzeki oddzielającej Szkocję od Anglii.

Obecnie najbardziej znanym rodzajem tej tkaniny jest słynny Harris Tweed – wyrób tradycyjny wyspy Harris szkockiego archipelagu Hebrydów. Niezmiennie wytwarza się go ręcznie, a farbuje jedynie roślinnymi barwnikami, dostępnymi na wyspie.

Najczęściej zadawane pytania o wełnę

1. Czym różni się wełna merino od standardowej wełny owczej?

Wełna merino pochodzi od merynosów, rasy owiec znanych z wyjątkowo delikatnego i miękkiego runa. Włókna wełny merino są cieńsze i delikatniejsze niż standardowa wełna owcza, co czyni ją bardziej miękką i mniej „gryzącą” dla skóry.

2. Jakie są zalety noszenia odzieży z wełny w porównaniu z materiałami syntetycznymi?

Wełna jest naturalnie higroskopijna, co oznacza, że dobrze absorbuje wilgoć, jednocześnie pozostając sucha na powierzchni. Jest także naturalnie odporna na rozwój bakterii, co sprawia, że odzież wełniana pozostaje świeża przez dłuższy czas w porównaniu z syntetykami.

3. Czy istnieją hipoalergiczne rodzaje wełny?

Tak, niektóre rodzaje wełny, takie jak wełna alpaki, są znane ze swoich właściwości hipoalergicznych, głównie ze względu na brak lanoliny, która może wywoływać reakcje alergiczne u niektórych osób.

4. Jak najlepiej dbać o produkty wełniane, aby były trwałe?

Produkty wełniane najlepiej prać ręcznie lub w pralce w delikatnym cyklu, unikając wysokich temperatur i silnego wirowania. Suszenie na płasko pomoże utrzymać kształt i uniknąć sfilcowania materiału.

5. Jakie są rodzaje wełny owczej?

Wełna owcza dzieli się na wiele typów, w zależności od rasy owiec. Do najbardziej znanych należą wełna merino, jagnięca oraz wełna z owiec szetlandzkich i islandzkich. Każdy rodzaj ma różne właściwości w zależności od grubości włókna, długości runa i stopnia karbikowatości.

6. Czym charakteryzuje się wełna z lamy i jakie ma zastosowania?

Wełna z lamy jest ceniona za swoją wytrzymałość i lekkość. Jest mniej znana niż wełna owcza, ale używana w produkcji wysokiej jakości odzieży oraz akcesoriów, takich jak swetry i szale.

7. Co oznacza termin "żywa wełna"?

„Żywa wełna” odnosi się do wełny pozyskiwanej bezpośrednio od żywych zwierząt, co ma znaczenie dla jakości włókna i dobrostanu zwierząt. Wełna taka jest często uznawana za bardziej etyczną i ekologiczną.

8. Co to jest "lammwolle" i dlaczego jest ceniona?

Lammwolle to niemieckie określenie na wełnę jagnięcą, czyli wełnę pozyskiwaną od pierwszego strzyżenia jagniąt. Charakteryzuje się wyjątkową delikatnością i miękkością, co sprawia, że jest ceniona w produkcji luksusowej odzieży.

9. Co oznacza "laine wool"?

Termin „laine wool” odnosi się do wełny („laine” po francusku oznacza „wełnę”). Jest to ogólne określenie wełnianych włókien pozyskiwanych z runa owiec lub innych zwierząt. Wełna jako naturalne włókno jest ceniona za swoje właściwości izolacyjne, trwałość oraz zdolność do absorpcji wilgoci. W zależności od źródła, „laine wool” może mieć różne charakterystyki, takie jak grubość włókna, miękkość, elastyczność czy wytrzymałość. Termin ten często używany jest w kontekście produkcji tekstyliów, takich jak odzież, dywany czy koce.

10. Jaka jest różnica między pure new wool a recyklingowaną wełną?

„Pure new wool” oznacza żywą, dziewiczą wełnę pozyskaną bezpośrednio ze strzyżenia zwierząt, która nie była wcześniej używana ani przetwarzana. Recyklingowana wełna to wełna odzyskana z używanych materiałów, która jest przetwarzana na nowo, co jest bardziej ekologiczne, ale może mieć nieco inne właściwości niż żywa wełna.

Przy wpisie pomagała nam jedna z naszych cudownych grupowiczek - Anna Stokłosa, dziękujemy! 🧡

Komentarze

Subscribe
Powiadom o
guest
0 komentarzy
Inline Feedbacks
View all comments